Stol ikkje på deg sjølv etter bråvakning

Forsvarskritisk tema

Kvifor interesserer FFI seg for dette? Jo, fordi temaet er relevant for Forsvaret. 

For folk flest handlar treg oppvakning om at vi risikerer å gløyme nøklar og matpakke. For somme andre er det snakk om meir enn å navigere seg trygt mot kaffitraktaren og brødristaren. Kva om den nyvakna om få minutt skal klatre inn i cockpiten på eit avansert kampfly eller styre eit redningshelikopter?

Kjensla som lurer deg

Eit sentralt funn i forskingsmaterialet Teien og Wright har kartlagt, er skilnaden mellom det vi kjenner og det vi faktisk presterer. 

Forskinga tyder på at den subjektive kjensla av å vere vaken og restituert kjem raskare tilbake enn den objektivt målbare kognitive ytinga. Med andre ord kan du kjenne deg klar før hjernen faktisk presterer på normalt nivå. Dersom du må løyse komplekse oppgåver kort tid etter oppvakning, kan du derfor fungere dårlegare enn du sjølv opplever. 

– Mykje av forskinga på søvntregleik er gjort i laboratoriestudiar. Det betyr at vi framleis veit for lite om korleis fenomenet faktisk slår ut i operative situasjonar, seier førsteforfattar og FFI-forskar Hilde K. Teien.

 – Litteraturen tyder på at den subjektive kjensla av å vere vaken kjem raskare tilbake enn den målbare prestasjonsevna. Eigenvurdert beredskap er derfor ikkje nødvendigvis ein påliteleg indikator på kor godt du faktisk fungerer i den tidlege fasen etter brå oppvakning.

Til dømes koffein kan gi ei kjensle av å vere meir vaken, men det tyder ikkje nødvendigvis at den kognitive prestasjonsevna er heilt på plass. Samstundes er det viktig å vere klar over at kaffi kan gjere det vanskelegare å sovne att dersom ein skal tilbake til senga etterpå.

15 minutt i faresona

FFI-rapporten er blitt til etter ein konkret førespurnad frå Luftforsvaret. Her ønskte ein faglege råd om kor årvakne beredskapspersonell faktisk er i minutta etter at alarmen går om natta. 

Eit godt døme er den norske redningshelikoptertenesta, som opererer dei høgteknologiske SAR Queen-helikoptera frå seks basar langs norskekysten. Her bur og søv mannskapet på basen. Kravet til responstid er fast: Frå alarmen går til helikopteret skal vere i lufta, må det ikkje gå meir enn 15 minutt. 

I løpet av dette kvarteret skal seks personar få på seg overlevingsdrakter, springe ut, innhente komplekse oppdragsdata, planlegge flyruta og starte opp ei maskin som krev at ein set seg inn i og legg inn svært mykje informasjon.

I dette tidsvindauget, dei første 15 til 30 minutta etter oppvakning, tyder forskinga altså på at søvntregleiken ofte er mest uttalt. 

Tempoet i hjernens handsaming av informasjon kan være redusert. Særleg sårbar kan den visuelle selektive merksemda vere. Det handlar om evna til raskt å oppdage, prioritere og reagere på kritiske og sjeldne signal. Til dømes i eit skjermbilete eller i eit krevjande operasjonsmiljø.

Biologisk natt endrar reglane

Som om ikkje tidsnauda er nok, syner forskinga at tida på døgnet ein blir vekt kan ha mykje å seie for kor uttalt søvntregleiken blir. 

Eksperimentelle studiar viser at søvntregleiken ofte er meir uttalt dersom du blir bråvekt under den biologiske natta til dei fleste menneske, som typisk er mellom klokka 23.00 og 03.00. På dette tidspunktet motarbeider kroppens indre klokke aktivt at du skal vere vaken. I studiar som er omtala i rapporten, er denne effekten observert uavhengig av søvnstadium ved oppvakning. Den er også uavhengig av kor mykje deltakarane hadde sove på førehand. 

I sivil og militær luftfart blir trøyttleiksrisiko handtert gjennom løysingar som Fatigue Risk Management System (FRMS). Men søvntregleik er ein del av risikobildet som det er vanskeleg å fange opp fullt ut. Subjektive eignevurderingar aleine er ikkje nødvendigvis eit tilstrekkeleg grunnlag for å vurdere slik risiko. 

I somme land er det innført differensierte responstider for kritisk personell. Dei tillét lengre utrykkingstider om natta enn om dagen, nettopp for å gi personellet tid til å samle hovudet før dei må ta tryggingskritiske avgjerder.

Relevant for mange

– Denne problemstillinga er aktuell ikkje berre frå ein militær, flyoperativ synsvinkel, seier sjefsforskar Stian Betten. Han er leiar for FFIs forskingsprogram på kampfly. 

– Det gjeld for alle situasjonar der personar har ein funksjon der det er venta at dei i løpet av få minutt skal gå frå djup søvn til å vere klar i posisjon. Det vere seg anten at dei handterer tungt maskineri, eller er venta å ta kritisk viktige avgjerder. Dette gjeld også i sivilsamfunnet. Til dømes er dette relevant for sovande brannkonstablar, eller ambulansearbeidarar som er venta å skulle gå rett til å køyre så fort bilane toler berre minutt etter at alarmen har gått. Det første trinnet er å vere klar over denne skjulte faren, med at ein reknar seg for å vere vaken når ein kanskje ikkje er det. No er det behov for å sjå om det er råd å gjere noko med det, fastslår Betten.

Store personskilnader

Er alle menneske prisgitt eit slikt mønster? FFI-rapporten understrekar at det er store skilnader frå person til person. Sjølv om mange opplever ein treg start rett etter oppvakning, varierer det kor raskt vi hentar oss inn att. 

Særleg peikar dei uttalte B-menneska seg ut. Dei som naturleg legg seg seint og står seint opp, har i fleire studiar vist langsamare restitusjon etter brå oppvakning nattetid enn personar med tidleg døgnrytme, altså A-menneska.

Krev fleire studiar

For medforfattar og bibliotekar Karina Thorsen Wright har arbeidet med å gjennomføre litteratursøk og kartlegge den internasjonale forskingslitteraturen gjort synleg eit kunnskapshol: 

– Denne studien er ei litteraturkartlegging, der målet er å samle og strukturere forskinga for å gi eit best mogleg oversyn over kva vi veit om søvntregleik etter brå oppvakning, forklarer Wright. 

– Gjennom søka våre såg vi at det finst ein del forsking på søvntregleik. Men mykje av denne kunnskapen er utvikla i kontrollerte studiar og er berre i avgrensa grad direkte overførbar til den typen operative situasjonar Forsvaret står i. Når ein ser forskinga samla, blir det tydeleg at vi veit ein del om sjølve fenomenet, men langt mindre om kva det vil seie i praksis når personell må gå rett frå søvn til kritiske oppgåver.

Rapporten peikar på at ein framleis har behov for meir forsking på militært personell i faktiske, operative settingar. Først når ein forstår betre korleis til dømes samspelet mellom oppsamla søvnmangel, biologisk natt og stress påverkar avgjerdsprosessar under bråvakning, kan det bli utvikla meir treffsikre operative løysingar. 

Så frå i morgon tidleg kan det vere verdt at du hugsar åtvaringa til FFI-forskarane: Du kan vere mindre skjerpa enn du sjølv opplever i dei første minutta etter oppvakning.